باران ببار...

سابقه  ( گذشته )

شواهد نشان مي دهد كه آسياي ميانه عموماً يكي از نزديك ترين مناطقي بود كه باستان شناس استراليايي بنام وي ، گوردون چايلد ( V, gordon , Ehild ) انقلاب عصر حجر جديد ناميد. اين انقلاب رشد و توسعه زندگي كشاورزي روستايي را نشان مي دهد . كردستان ( غرب ايران ) شواهد زيادي در رابطه با اين رشد و توسعه مهم دارد . در اوايل دورة عصر حجر ( گاهي اوقات دوره ميان سنگي ناميده مي شود ) شواهدي از تغييرات مهم در ساخت ابزار الگوهاي سكونت و زندگي و امرار معاش . از جمله اهلي كردن حيوانات ، كشت گياهان ، از مناطق مهم كرستان مانند آسياب ، گوران ، گنجه داره و علي خوش بدست آمده است .

رشد و پيشرفت هاي مشابه در مناطق زاگرس و همچنين مي شود در مناطقي مانند : كريم شهير ، زاوي چمي شاني دار ، را رد يابي كرد . اين تجربيات اوليه با سبك زندگي و اهلي كردن به زودي با يك دوره پيشرفته كشاورزي روستايي همراه بود . كه در مناطق مهم زاگرس مانند جارمو ، صراب (  sarab ) بالا دست علي خوش و گواران پائين مشاهده مي شود . تاريخچه همة اين مناطق كلاً يا بخشي از آنها به دورة هزارة 8 و 7 قبل از ميلاد بر مي گردد .

گذر از مرحله جمع آوري غذا به مرحله توليد غذا در قلمرو طبيعي اجداد بوميان اوليه شروع شد ، در مناطق عمومي كوه هاي زاگرس . علاوه بر اين شواهد فعلي قوياً اشاره مي كنند به دره هاي مسير دامنه كوه هاي كردستان ( كه به سمت سامار امتداد دارند ) كه به عنوان منطقه عمده جغرافيايي اين مرحله گذر شناخته مي شوند . كشاورزي مستلزم اهلي كردن حيوانات يك منطقه و كشت گياهان آن منطقه است . شكل هاي اوليه پيشرفت كشت گندم ، جو ، جو دوسر ، حبوبات ، يونجه و انگور اولين بار توسط اجداد كردها به طور مختصر قبل از هزرة نهم قبل از ميلاد انجام گرفت . گونه هاي وحشي دانه هاي رايج و گياهان خوراكي هنوز بعنوان علف هاي هرز در مناطق زاگرس و تا روس شرقي و كمي هم در مناطق كوه هاي آمانوس رشد مي كند .

از آن زمان به بعد يك چنين جمعه كشاورزي شكل هاي مختلف جشن و باورهاي مذهبي مربوط به شيوه زندگي آنها را توسعه داده است بسياري از نام هايي كه امروزه در تقويم پيشرفته كردي باقي مانده اند گرفته شده از فستيوالها و وقايع طبيعي ساليانه و همچنين از كارهايي كه معمولاً در ماه مشخصي انجام مي شود با توجه به نيازهاي بومي گرفته شده است

تقويم كردي از سال 612 قبل از ميلاد شروع مي شود . اين همان ساليست كه سيا كسارس ( cvaxules ) فرزند بزرگ ديا اكو اولين پادشاه امپراتوري ماد منطقه نينوا را اشغال كرد . و به وحشي گري امپراتوري آشوريان در سرزمين هاي تحت اشغال خودش خاتمه داد . اگر چه تاريخ شناس يوناني هرودوت كه انتقاد مي كند از ديااكو پسر فرورتس (  phraovtes  ) ( احتمالاً سال 715 قبل از ميلاد )يا ايجاد پادشاهي مادها و تأسيس پايتخت آن در اكباتان ( همدان ) حدوداً قبل از سال 625 قبل از ميلاد بود كه سياكسارس موفق شد كه بسياري از قبايل مادها را به يك پادشاهي متحد تبديل كند . در سال 614 قبل از ميلاد او آشور را دستگير كرد و در  سال 612 قبل از ميلاد با اتحاد و كمك نبوچادنزار بابليان فشارهاي او بر نينوا بيشتر شد كه در نهايت منجر به خاتمه امپراتوري آشوريان شد .

بعضي از تقويم هاي مذهبي كردي با وقايع مذهبي اصلي شروع مي شوند . مثلاً تقويم سلطاني يارسان ( ‎Yaresan  ) با تولد سلطان سحاك در سال 1294 پس از ميلاد بعنوان شروع اين سال به كار مي رود.

تقويم ها ممكن است همچنين در سال 380 پس از ميلاد شروع شوند سالي كه پايان آخرين پادشاهي كردي دوره كلاسيك را نشان مي دهد ، افسانه كايوس يا ( سلسله كايو ساكان ).

يك دورة هفت سالة ديگر به آن اضافه مي شود كه ممكن است مربوط باشد به احترام دين كه در آن تعداد روز در اديان بومي كردي وجود دارد و زماني مي باشد كه براي تجديد روح رهبران فوت شده مورد نياز است در اين نظام سال دو هزار پس از ميلاد مساوي است با سال 1613 . اين تقويم بنام تقويم كردي يا مادها ناميده مي شود .

  1- تقويم :

نظام تقويم باستاني و مذهبي در آسياي غربي ( خاور نزديك ) و در خاورميانه يك تقويم قمري – شمسي بود . كه در آن ماه ها قمري بوده اند اما سال ها شمسي بوده اند يعني آنها با توجه به مسير خورشيد مرتب شده بودند .

اين تقويم تمدن هاي اوليه در تمام مناطق خاورميانه بجز مصر و يونان استفاده مي شد . اين فرمول احتمالاً در منطقه مزوپتاميا در هزاره سوم پس از ميلاد اختراع شد . مطالعه لوح هاي متحد الشكل كه در اين منطقه پيدا شده است رديابي توسعه زماني مربوط به قرن 27 قبل از ميلاد را راحت تر كرده است . ( دور مي كند ) . حدوداً زماني كه نوشتن اختراع شد . شواهد نشان مي دهد كه تقويم يك وسيله ايست براي تقسيم گذر زمان به چندين واحد كه جامعه به ان نياز دارد .

اگر چه سازنده هاي تقويم علايمي را استفاده كردند كه مربوط به طبيعت مي باشد . مثلاً حالت هاي كرة ماه … آنها واقعيت را براي دستور العملهاي جامعه ( قوانين ) دوباره سازماندهي كردند .

در مناطق زاگرس و مزوپتاميا سال خورشيدي به دو فصل تقسيم مي شد : 1) تابستان كه شامل فصل برداشت جو در نيمه دوم ماه مي يادر آغاز ماه ژوئن بود و ديگري زمستان كه مربوط مي شود به دورة پائيز و زمستان امروز .

در كشورهاي مناطق شمالي تر سه فصل (آسيريا Assyria ) و چهار فصل ( آناتوليا Anatoli ) وجود داشت ، اما در مناطق زاگرس و مزو پتاميا دو بخشي كردن سال طبيعي به نظر مي رسيد .

پيش بيني ها براي رفاه شهر ماري در منطفه افرات (Afrat ) ميانه شش ماه در يك زمان بود نام هاي كردي براي دو بخش از سال هنوز در باره كردي باقي مانده است كه از كردهاي قديم كه در منطقه زاگرس زندگي مي كردند نقل شده است . تابستان (Tuwistan ) (ماههاي منفصل يا جدا ) يا سرزمين نور يا سرزمين خورشيد و زمستان (Zimistan ) (پنج ماه ) يا سرزمين سرما . گويش هاي مختلف كردي تابستان را ((Hawin ).(Tawsan يا (Hamin) و يا ((Tawasa)  را مي نامند .  كه همه از كلمه « Taw »( به معني نور خورشيد يا اشعه خورشيد ) گرفته شده اند و حرف ربط (I ) و «atan » به معني (نوري كه به زمين مي نشيند ) مي باشد . اين پسوند اغلب اوقات در زبان كردي براي ايجاد كلمات تركيبي مانند كردستان (يعني سرزمين كردها ) استفاده مي شود .

زمستان (Zimistan ) يا بنام هاي (zimstun, zimistu, zimsu, zisan, zistan,zimsan هم اين ها از « زيم » به معني سرد گرفته شده كه با حرف (I ) و پسوند (stan ) تركيب شده اند .

امروز نظام تقديم شمسي كردي معمولاً 365 روز است با چند ساعت تأخير كه بخاطر يك سال كبيسه در هر چهار سال بوجود مي آيد . دقيقاً با اولين روز بهار شروع مي شود و با توجه به تقويم گريگوريان (ارمني ) مانند تقويم گريگوريان اين سال به چهار فصل تقسيم شده (بوهار Tuwsatan , Buhar يا Zimistan , payiz ,Hawیn  ) . و دوازده ماه كه هر ماه به چهار هفته و هر هفته به هفت روز تقسيم مي شود . در تقويم كردي شش ماهه اول كه شامل بهار و تابستان است هر ماه سي و يك روز دارد در حالي كه ماه هاي پائيز و زمستان سي روز است . فقط ماه آخر زمستان يعني ماه دوازدهم در تقويم ساليانه بيست و نه روزه است . اما در سال كبيسه سي روزه است .

ماه هاي اين تقويم با علائم دوازده گانه تقويم زودياك (Zodiacal) هماهنگ است يعني اولين ماه مساوي است با دوره برج حمل (Aries ) و دومين ماه بر برج ثور (Taurus ) و سومين ماه با برج جوزا ، دو پيكر (Gemini ) و همينطور بقيه ماه ها هماهنگند .

2-ماه هاي كردي

نامهاي كردي براي هر ماه با توجه به تقسيمات جغرافيايي و سبك زندگي قبايل خاص كرد نام گذاري شده است . اين نام ها براي تكه قبيله جديد ممكن است با يك قبيله عشاير يا كشاورز در كردستان فرق داشته باشد .

تشابه قابل ملاحظه اي بين اسامي اين ماه ها وجود دارد كه وقايع طبيعي را براي هر نام مخصوص انتخاب مي كنند . مثلاً ماه گلاوژ (Gelawejh ) ( كه از بيست و سوم جولاي تا بيست و سوم آگست ادامه دارد ) كه دومين ماه تابستان است نام كردي يك ستاره است كه در اين زمان (اول تابستان ) از سال در آسمان بالاي كردستان ظاهر مي شود.

در مناطق شمالي كردستان علت تحريم آموزش زبان و فرهنگ كردي منجر به كمرنگ شدن نقش عمده اي اسامي ماه هاي كردي در زندگي روزانه كردها شده است . فعاليت هاي نظامي بسياري از كردهاي غير نظامي را محبور كرده است كه زمين و دارايي شان را در مناطق روستايي است از دست دهند و به شهرها كوچ كنند .

مرحله اي كه مردم را وادار مي كند تا ارتباطشان را با سبك زندگي  سنتي كه نسل هاي گذشته وجود داشته است قطع كنند ، در رابطه با اين مطالعه پر واضح است كه يك كشاورز يا عشاير و يا زارع كرد كه به شهرهاي بزرگ كوچ كرده اند ضرورتي نمي بينند كه با تقويم و سبك زندگي قديم پيش بروند مخصوصاً بخاطر اينكه تمرين سبك زندگي كردي خودش يك جرم محسوب مي شود . تقويم كردي كه امروز در مناطق شمال كردستان استفاده مي شود . تركيبي از اسامي ماه هاي غير كردي مي باشد كه عمدتاً از تقويم بابليان و اسامي كردي گرفته شده اند يا در برخي موارد از اسامي غير كردي كه تغيير شكل يافته اند گرفته شده است اين تركيب اسامي ماه ها را  در ميان كردها مقبول تر كرده است براي مثال در مورد ماه (Shabatu ) كه بعداً به ماه (Sheveba ) (شبهاي طوفاني ) در باد مياني تغيير يافته است . يا ماه (Nisaha ) كه به (Niskan ) تغيير يافته است و يا ماه (Avdar ) كه بنام (Avdar ) تغيير يافته است .

تأثير اقوام بابليان در بسياري از سنت هاي مستمر و استفاده از آن در استان هاي تابعه بعد از امپراطوري بابليان توسط ديگران دنبال شده است . مخصوصاً تقويم يهوديان كه در زمان هاي اخير استفاده مي شود سيستم هاي مشابه درج ماه و اسامي ماه ها و جزئيات را به كار گرفته است . تطابق سنت هاي تقويم با بابليان با تقويم يهوديان از دوره تبعيد بابليان در قرن ششم قبل از ميلاد شروع شده است .

    اسامي ماه هاي بابليان عبارتند از :

(Adaru , shabatu , Tebeta, kislimu, Arakhsumna, Tashritu , ululu, abu , Duuzu, siman , Ayaru , Nisanu).

ماه آدو را دو در طي يك دوره نوزده ساله شش بار درج شد اما در طي دوره هفده ساله هرگز درج نشد وقتي كه ماه اولولو (ululu ) دو وارد شد . بنابراين تقويم بابليان تا انتها دو بخشي كردن يك سال طبيعي را به دو فصل نشان مي دهد درست همان طور كه ماه هاي بابليان تا آخر قمرذي باقي ماند و وقتي كه ماه جديد اولين بار در غروب رؤيت شد شروع شد.

روز در هنگام غروب خورشيد  شروع مي شود . شاخص آفتاب و ساعت آبي براي شمارش ساعت به كار مي رفت .

3- يك تقويم استاندارد :

تقويم استاندارد كردي در سال 612 قبل از ميلاد شروع مي شود با توجه به آن اگر ما از تقويم گرجي ها بعنوان يك مرجع براي محاسبات خودمان استفاده كنيم بعد خواهيم فهميد كه يك معادله ساده ، يك ساله صحيح كردي را در بيستم يا بيست و يكم مارس با توجه به سال گرجي به ما نشان خواهد داده مانند : سال كردي = (611 + سال گرجي ) + 1

(در بيستم ماه ماري 2004 ) 2616 = (611 + 2004 ) + 1

 بايد بدانيد كه تقويم گرجي هيچ سال صفر ندارد سال يكم پس از ميلاد همزمان شد با سال يكم قبل از ميلاد . چون اين تقويم براي ارزيابي  دوره هاي زماني كه شامل سال يكم قبل از ميلاد تا يكم بعد از ميلاد خوب نيست . اختر شناسان گاهي اوقات از يك شكل متفاوت استفاده مي كنند يعني تاريخ هاي منفي و صفر به كار مي برند . براي آنها اين قضيه گيج كننده نيست يك سال ( «-» ) يا يك سال صفر هميشه با توجه به شمارش اخترشناسان  محاسبه مي شود و يك سالي كه به عنوان سال قبل از ميلاد ثبت مي شود هميشه با توجه به شمارش مورخان بررسي مي شود .

سال صفر برابر است با سال يكم قبل از ميلاد و سال يكم برابر است با سال دوم قبل از ميلاد و همين طور ادامه دارد .

بعدها به سادگي مي توانيم بگوئيم كه سال (612 قبل از ميلاد ) شروع سال مي باشد در حالي كه از تقويم گرجي بعنوالن مرجع استفاده مي كنيم عملاً از يك فهرستي استفاده مي كنيم كه به تقويم استاندارد ربطي ندارد .

ما فرض مي كنيم كه تقويم كردي در بيستم ماه مارس سال 612 قبل از ميلاد شروع مي شود .( سال 611 – در سبك اخترشناسان ) كه با سال يكم كردي شروع مي شود .( تمرين شمارش يك سال صفر عمدماً محدود به اخترشناسان به نظر مي رسد ) . تاريخ بيستم مارس 612 قبل از ميلاد گرجي نزديك به اول بهار مي باشد ( نقطه اعتدال ( ربيعي ) و بلافاصله بعد از اين دوره سال يكم كردي خواهد بود .

يك رويداد در طول تابستان 2004 كمي بيشتر از 611+ 2004  سال بعد خواهد شد . يا 2616 = (611 + 2004 ) + 1 تقويم كردي مي باشد .

امروز در سال 2004 بعد از ميلاد قبل از بهار 2004 سال 2615 تقويم كردي شروع مي شود  . علاوه بر اين اگر ما در عوض براي شروع تقويم كردي شمارش با سال صفر را براي شروع بيستم ماري 612 قبل از ميلاد استفاده كنيم امروز در سال 2614 تقويم كردي قرار داريم . بايد يادمان باشد كه سال كردي با تاريخ درست بهاري ( در كردستان ) تعريف شود . اين تقويم از تقويم گرجي انشعاب گرفته شده است كه به اندازه (حدود ) نوزده ساعت در طي 2615 سال فرق دارد .

4-تقويم استاندارد كردي :

1)ماه اول : Jejhnan

(Jejhnan ) ، اولين ماه بهار است و يك ماه سي و يك روزه است كه طبيعتاً از بيست يا بيست و يكم مارس شروع مي شود و تا بيست آوريل ادامه دارد . اين ماه جشن و شادماني است ، نوروز (Newroz ) اولين روز اين ماه است . چندين مراسم كشاورزي ساليانه وجود دارد كه در اين ماه اتفاق مي افتد .

2)ماه دوم Gullan

گولان دومين ماه بهار است كه سي و يك روزه مي باشد كه طبيعتاً از بيستم آوريل شروع مي شود و تا بيست و يكم ماه « مي » ادامه دارد در طول اين ماه گل هاي زرد و قرمز و كوه ها و مناظر كردستان را رنگي مي كند چوپان ها حيواناتشان را براي چرا به كوهستان مي برند .باغبان ها و كشاورز ها ماه پر كاري را دارند و چادرنشينان كرد حركت و كوچ ساليانه خود را شروع مي كنند . در منطقه هورامان (Hewraman ) كردها روزهاي « پير شاليار » را از يازدهم تا پانزدهم گولان جشن مي گيرند .

3)ماه سوم Zerdan

زردان يعني زرد و سومين ماه بهار است وقتي كه دانه ها رو به زردي مي رود تا منظره طبيعت را مانند يك قالي بزرگ زرد نشان دهد . اين ماه سي و يك روزه است و از بيست و يكم ماه « مي » شروع و تا بيست و دوم ژوئن ادامه دارد .

4)ماه چهارم pishper

پيش پر اولين ماه تابستان است كه سي و يك روزه است و طبيعتاً از بيست و يكم ژوئن شروع مي شود و تا بيست و دوم جولاي ادامه دارد . هواي خشك و روزهاي گرم بسياري از سبزيجات و محصولات طبيعي را خشك مي كند . خانواده هاي كشاورزي برداشت محصول سال را شروع مي كنند .

5)ماه پنجم Gelawejh :

گلاوژه دومين ماه تابستان است كه يك ستاره به همين نام در همين زمان در آسمان ظاهر مي شود و شرايط آب و هوايي رو به طرف شب هاي خنك تر تغيير مي كند اين ماه سي و يك روزه است و از بيست و سوم جولادي شروع مي شود و تا بيست و سوم آگست ادامه دارد .

6)ماه ششم xermanan

خرمانان سومين ماه تابستان است خانواده هاي كشاورز محصولات خود را جمع آوري مي كنند و به روستا مي آورند اين ماه سي و يك روزه است و طبيعتاً از بيست و سوم آگوست شروع مي شود و تا بيست و سوم سپتامبر ادامه دارد .

7)ماه هفتم Beran

بران اولين ماه پائيز است بسياري از ميوه هاي مختلف زيادي به بازار مي آيند و انگور مي رسد . برگ ها زرد و نارنجي مي شود جشن پائيز نيز در همين ماه است گوسفندان در مزرعه جفت گيري مي كنند . اين ماه سي  روزه است و طبيعتاً از بيست و سوم سپتامبر شروع مي شود و تا بيست و چهارم اكتبر ادامه دارد .

8)ماه هشتم : xezan

خزان دومين ماه پائيز است برگ ها از درخت مي افتد و باغبان ها براي زمستان آماده مي شوند اين ماه سي روزه است و از بيست و چهارم اكتبر شروع مي شود و تا بيست و دوم نوامبر ادامه دارد .

9)ماه نهم Saran

سومين ماه پائيز است فصل هواي سرد در اين ماه شروع مي شود . پيروان دين قديم كردي نهام يارسان (Yarsan ) يك روز مقدسي را بنام (Rujhixawinker ) روز خوبيدن در روز نهم ماه ساران جشن مي گيرند . اين ماه سي روزه است و از بيست و دوم نوامبر شروع مي شود و تا بيست و دوم دسامپر ادامه دارد .

10)ماه دهم Befran

بعنوان اولين ماه زمستان در سال كردي است كه طولاني ترين شب سال و جشن هاي زمستاني شروع مي شود شب هاي طولاني مساوي است با كار كم در مزرعه كه به سالمندان (بزرگترها ) اين فرصت را مي دهد كه تجربيات زندگي شان را با گفتن داستان و خواندن آواز به نسل هاي بعدي انتقال دهد . در مناطق سردتر كردستان برف مناظر را سفيد  مي كند و در مناطق گرمتر در طول  روز  باران مي بارد اين ماه سي روزه است و طبيعتاً از بيست و دوم دسامبرز شروع مي شود و تا بيست ژاتويه ادامه دارد .

11)ماه يازدهم  Rebendan 

دومين ماه زمستان در سال كردي است در زمستان جاده ها براي چادرنشينان  و عشاير با برف سنگين بسته مي شود اين ماه سي روزه است و از بيست ژانويه شروع مي شود و تا نوزدهم فوريه ادامه دارد .

12-ماه دوازدهم  Resheme

رشمه سومين ماه زمستان در سال كردي است آسمان اغلب پر از ابرهاي سياه است و فصل باران براي بهار شروع مي شود . اين ماه بيست و نه روزه است (بستگي به سال كبيسه دارد ) و از نوزدهم ماه فوريه شروع مي شود و تا بيستم ماه مارس ادامه دارد .

- روزهاي هفته :

همانند ماه هاي سال نام هاي گوناگوني براي هر روز هفته وجود دارد . اگر چه گروه هاي مختلف كرد در سراسر كردستان از يك ساختار كلي پيروي مي كنند . نام كردي براي اولين روز هفته بنام (Sheme )(شنبه ) در حقيقت از كلمه قوم آكاد بنام (Shabattuy ) گرفته شده است . ( در زبان سامريان shannat ، در زبان ارمني ، sabbatn ، در زبان پهلوي  shunbat ، در زبان فارسي shanbed , shambed , shambe ، كه حتي به زبان يوناني هم بنام sabbaton انتقال يافته است . در زبان آلماني به شنبه samstay ، در زبان ايتاليايي sabato ، در زبان اسپانيايي sabado ، و در زبان فرانسوي samedi ) مي گويند .

قوم آكاد روز پانزدهم ماه را كه ماه كامل ظاهر مي شود (shabbattu ) ناميده شود (هنوز سئوال اينجاست كه چرا يك چنين تطابقي ميان روزهاي هفته كردي و فارسي بوجود آمده است  

مدارك نشان مي دهد كه تقويم بابليان دو بخشي كردن يك سال طبيعي به دو فصل را حفظ كرده است درست همان طور كه ماه هاي بابليان تا پايان قمري باقي ماند و وقتي كه اولين ماه جديد (shbattu ) اولين بار  در غروب رؤيت شد شروع مي شود . اين روز در غروب آفتاب شروع شد . از شروع ماه جديد (sbbarru ) تا ماه كامل بعدي هر روز با يك اسم عددي مانند يك شاباتو ، دو شاباتو و … ادامه دارد . هفت روز هفته همچنين در منطقه بين النهرين قديم آغاز شد . و بخشي از تقويم روميها در سال 321 قبل از ميلاد شده است . در حدود دوره پيروزي بابليان در سال 539 قبل از ميلاد پادشاهان ايراني تقويم چرخشي بابليان را در سراسر امپراطوري ايران به صورت تقويم بابليان را حفظ كرده اند . اداره امور مالي در منطقه شمال ايران از اولين و بعد از آن پارت ها ، حاكمان ايران تقويم بابليان را حفظ كرده اند . ادامه امور مالي در منطقه شمال ايران از اولين قرن قبل از ميلاد حداقل از ماه (zoreastrian ) و اسامي روزها در مدارم پهلوي (زبان ايرانيان دوره ساسانيان ) استفاده مي كرد . اين در دوره سلسله ساسانيان به صورت رسمي در آمد . از حدود سال 226  بعد از ميلاد غلبه اعراب بر ايران در سال 621 بعد از ميلاد . اعراب سال قمري مسلمانان را معرفي كردند اما ايرانيان از همان سال خورشيدي يا شمسي ساسانيان استفاده مي كردند كه در سال 1079 برابر شد با سال (yulian ) با معرفي سال كبيسه .

احتمالاً تحت همان شرايط كردها ياد گرفتند كه استفاده از همان قياس براي روزهاي هفته . اولين روز هفته كردي بنام (sheme ) يك عدد بعنوان پيشوند مي گيرند و يك ، دو ، سه ، چهار ، پنج از روز اول هفته را تشكيل مي دهند . آخرين روز هفته (Heni يا jume ) جمعه نام دارد كه براي بسياري از فرهنگ هاي خاورميانه روز بي كاري مي باشد . هني (يعني هيچ يا راحت ) بهترين تعريف براي آخرين روز هفته كردي مي باشد . جمعه (jomu , jemin , jivin, jume ) (جمع آوري يا خوشي ) كه يك لغت اوستايي مي باشد كه باقي مانده است از زبان هاي ايراني .

براي راحت تر استفاده كردن از نام هاي كردي براي روزهاي هفته در اينترنت اين علايم اختصاري پيشنهاد شده اند مانند

(pekshme)pe, (Cekshem) Cu, (sekshem)se, (Dushme)Du, (yekshme) ye , (shem ) sh و همين طور .